Dini suallar
Xəstə insan namazı necə qılır?
Xəstəlik və əməliyyatdan sonrakı dövrdə namaz: oturaraq və uzanaraq qılmaq, işarə ilə rüku və səcdə, dəstəmaz çətinliyi və məzhəblər arasındakı fərqlər.
Əməliyyatdan sonra ikinci gündür. Palatada uzanmısınız, qolunuzda serum, çevrilmək belə ağrılıdır. Divardakı saat zöhr vaxtının girdiyini xatırladır və ağlınıza ilk gələn sual bu olur: "Mən bu vəziyyətdə namaz qıla bilərəmmi? Bəlkə heç saymır?"
Bizə yazan insanların bir hissəsi məhz bu anda ümidini itirib namazı təxirə salır. Halbuki bu, dində ən çox güzəşt olan sahələrdən biridir.
Aşağıda xəstəlik halında namazın necə yüngülləşdirildiyini ümumi şəkildə toplamağa çalışdıq. Əvvəlcədən deyək: bu, ümumi bir çərçivədir, təfərrüat məzhəbə görə dəyişir və hər xəstəlik ayrıca dəyərləndirilir.
Əsas prinsip: gücün çatdığı qədəri
Bu sahədə bütün məzhəblərin birləşdiyi bir məntiq var: insandan gücü çatdığı qədəri gözlənilir. Ayaq üstə dura bilməyəndən qiyam istənilmir, səcdəyə enə bilməyəndən səcdə istənilmir.
Yəni namaz azalmır — sadəcə formasını insanın halına uyğunlaşdırır. Bu, bir güzəşt yox, elə qaydanın öz içindəki çevikliyidir.
Buradan bir nəticə çıxır: xəstə insanın namazı "yarımçıq namaz" deyil. Onun oturaraq qıldığı namaz, sağlam insanın ayaq üstə qıldığı namazla eyni namazdır.
Mərhələlər: yuxarıdan aşağıya
Klassik mətnlərdə bu, pilləli şəkildə izah olunur. İnsan hansı pillədə dayana bilirsə, oradan başlayır:
| Vəziyyət | Namazın forması |
|---|---|
| Ayaq üstə dura bilir, amma səcdə çətindir | Qiyam edilir, rüku və səcdə imkan daxilində yüngülləşdirilir |
| Ayaq üstə dura bilmir | Oturaraq qılınır; rüku və səcdə oturduğu yerdən edilir |
| Oturmaq da mümkün deyil | Uzanaraq qılınır |
| Hərəkət etmək demək olar ki, mümkün deyil | Rüku və səcdə baş və göz işarəsi ilə bildirilir |
Bu pillələr arasında keçid tədricidir. Alimlər ümumi olaraq bildirir ki, insan bacardığı ən yüksək pillədə qalır — məsələn, bir neçə rükət ayaq üstə dura bilirsə, o qədərini ayaq üstə qılıb qalanını oturaraq tamamlaya bilər.
Oturaraq qılarkən
Oturmaq forması da bir neçə cür ola bilər: yerdə, stulda və ya çarpayının kənarında. Hansı formanın seçilməsi ilə bağlı məzhəblərdə fərqli üstünlüklər göstərilir, amma heç bir yanaşmada insan ağrıya dözməyə məcbur edilmir.
Rüku və səcdə oturduğu yerdən bədəni bir az əyməklə edilir. Ümumi qaydada səcdə üçün əyilmə rükudakından bir qədər dərin olur ki, iki hərəkət bir-birindən fərqlənsin.
Vacib bir qeyd: səcdə üçün alnı çatdırmaq məqsədilə önə yastıq, kitab və ya başqa bir şey qaldırmaq məsələsində yanaşmalar eyni deyil. Bəzi alimlər bunu məsləhət görmür və işarə ilə kifayətlənməyi bildirir. Bu, məhz soruşulmalı olan detallardandır.
Oturaraq namazın texniki tərəfini oturaraq namaz qılmaq yazısında ayrıca açmışıq.
Uzanaraq qılarkən
Uzanma vəziyyətində ümumi olaraq iki forma göstərilir: yan üstə qibləyə tərəf uzanmaq və ya arxası üstə uzanıb ayaqları qibləyə yönəltmək. Hansının üstün tutulması məzhəbə görə dəyişir.
Rüku və səcdə baş hərəkəti ilə bildirilir. Baş da tərpənə bilmirsə, göz işarəsi ilə edilməsindən bəhs olunur. Bu son mərhələdə belə namazın tərk edilmədiyini görmək özü mövzunun ruhunu izah edir.
Dəstəmaz çətin olanda
Xəstəlikdə ikinci böyük sual dəstəmazdır. Burada da pilləli yanaşma var:
- Su ilə dəstəmaz almaq mümkündürsə, adi qaydada alınır.
- Suyun bədənə dəyməsi yaraya, tikişə və ya sarğıya zərər verirsə, sarğının üzərinə məsh çəkmək kimi hallar müzakirə olunur.
- Su ümumiyyətlə istifadə edilə bilmirsə, təyəmmüm gündəmə gəlir.
Təyəmmümün nə olduğu və necə edildiyi barədə təyəmmüm nədir yazısında yazmışıq. Sarğı və tikiş halları isə çox konkret detallara bağlıdır — burada ümumi yazıya güvənmək yerinə birbaşa soruşmaq daha doğrudur.
Təmizlik və paltar üzrü
Xəstəxana şəraitində paltarı dəyişmək, çarşabı yumaq, təmiz bir yer tapmaq həmişə mümkün olmur. Bu hallar üçün də fiqhdə ayrıca güzəştlər var.
Ümumi məntiq belədir: insan imkanı daxilində olanı edir və şərtlərdən biri yerinə yetmirsə, namazı bu səbəbdən tərk etmir. Davamlı bir vəziyyət söz konusudursa — məsələn uzunmüddətli müalicə — buna da ayrıca yanaşılır.
Namazları birləşdirmək
"Ağrım gündə beş dəfə qalxmağa imkan vermir, iki namazı birlikdə qıla bilərəmmi?" sualı çox verilir.
Cəfəri fiqhində zöhr ilə əsrin, məğrib ilə işanın ardıcıl qılınması onsuz da adi tətbiqdir. Sünni məzhəblərində isə namazların cəm edilməsi səfər, ciddi xəstəlik kimi müəyyən üzrlü hallara bağlanır və hansı halların bura daxil olduğu məzhəbə görə fərqlənir — Hənəfi məzhəbində bu qapı daha dardır, digər məzhəblərdə daha genişdir.
Ona görə də cavab birmənalı deyil və məhz sizin məzhəbinizə görə aydınlaşdırılmalıdır.
Hansı pilləyə keçməyin vaxtıdır
Bu sual insanları ən çox tərəddüddə saxlayan yerdir: "Mən hələ dura bilirəm, amma çox ağrıyır. Oturmağa keçsəm, qaçmış olarammı?"
Klassik mətnlərdə meyar ümumi olaraq belə qoyulur: söhbət kiçik narahatlıqdan yox, insanın namazı normal şəkildə yerinə yetirməsinə mane olan və ya vəziyyətini ağırlaşdıran haldan gedir. Yəni hər cüzi ağrıda pillə dəyişmək nəzərdə tutulmayıb, amma insan da özünə zərər verməyə məcbur edilmir.
Praktikada bir neçə sadə göstərici işə yarayır:
- Ayaq üstə duranda tarazlığınız pozulursa və yıxılma riski varsa.
- Səcdədən qalxmaq üçün kənar dəstək olmadan mümkün olmursa.
- Ağrı namaz boyunca fikrinizi tamamilə zəbt edirsə.
- Həkiminiz konkret bir hərəkəti qadağan edibsə — məsələn əməliyyatdan sonrakı dövrdə.
Sonuncu bənd xüsusilə vacibdir. Həkim tövsiyəsinə qarşı çıxıb dizi və ya beli yükləmək dini bir üstünlük sayılmır.
Huşsuz qalan dövr
Uzun əməliyyat, reanimasiya və ya huşun itdiyi dövrlərdə keçən namazların sonradan qəza edilib-edilməyəcəyi məzhəblər arasında fərqlənən məsələlərdəndir. Bəzi yanaşmalarda müddətdən asılı olaraq fərqli hökm verilir.
Bu, ailənin çox vaxt xəstə sağalandan sonra soruşduğu sualdır və cavabı ümumi yazıdan yox, alimdən alınmalıdır.
Ağrı, həkim və rahatlıq
Bir şeyi açıq deyək: namazı yüngülləşdirən qaydalar ağrının müalicəsi deyil. Davamlı diz, bel və ya oynaq ağrınız varsa, ilk müraciət yeri həkimdir. Heç bir məmulat — nə səccadə, nə yastıq — müalicə yerinə keçmir.
Bununla yanaşı, namaz qılınan səthin sərtliyi ağrılı dövrdə real fərq yarada bilir. Ortopedik süngərli səccadə dizə düşən təzyiqi azaldır və durub-oturmağı psixoloji olaraq asanlaşdırır; modelləri məhsullar səhifəsində görmək olar. Bu, dini bir tələb deyil, sadəcə şəraiti yüngülləşdirən bir vasitədir.
Ailə üzvləri üçün praktik bir neçə şey:
- Çarpayının yanında qibləni əvvəlcədən müəyyən edin ki, hər dəfə axtarış olmasın.
- Namaz üçün lazım olan örtük və səccadəni əlçatan yerdə saxlayın.
- Xəstəni tələsdirməyin; yavaş qılınan namaz daha az ağrı verir.
- Yardım lazımdırsa təklif edin, amma qərarı xəstənin özünə buraxın.
Yekun
Xəstəlik namazı ləğv etmir, onun formasını dəyişir. Ayaq üstə dura bilməyən oturur, otura bilməyən uzanır, tərpənə bilməyən işarə edir. Bu pillələrin hamısı qaydanın öz içindədir.
Yuxarıdakılar ümumi çərçivədir; dəstəmaz, sarğı, cəm və huşsuzluq kimi məsələlərdə təfərrüat məzhəbə görə dəyişir.
Konkret vəziyyətinizlə bağlı tərəddüdünüz varsa, etibar etdiyiniz din alimi ilə məsləhətləşin. Biz məhsul istehsalçısıyıq, fətva mərcii deyilik.
