Dua etməyin ədəbi

Bir tanışımız uzun müddət eyni şey üçün dua etmişdi. Bir gün dedi: "Artıq istəmirəm. Deyəsən mənim duam heç yerə çatmır."

Bu cümlədə acı var, amma bir də yanlış bir ölçü var: dua bir sifariş kimi düşünülüb, cavab isə çatdırılma bildirişi kimi gözlənilib. Halbuki dua bundan daha geniş bir şeydir və onun öz ədəbi, öz ritmi var.

Aşağıda həmin ədəbi mümkün qədər sadə şəkildə toplamağa çalışdıq.

Dua nədir

Ərəbcə "dua" çağırmaq, səsləmək deməkdir. Yəni mahiyyəti istəkdən əvvəl müraciətdir. Bir şey istəməsəniz belə, sadəcə "Ya Rəbb" demək artıq duadır.

Bu incəlik vacibdir. Duanı yalnız ehtiyac anına bağlayan adam onu ildə bir neçə dəfə edir. Duanı müraciət kimi görən adam isə onu gün ərzində dəfələrlə edir — və çətinlik gələndə artıq tanış bir qapını döyür.

Duanın ədəbi: səkkiz nöqtə

Ənənəvi mənbələrdə sadalanan ədəb qaydaları çoxdur. Praktikada ən çox işlənənləri bunlardır:

Həmd və salavatla başlamaq. Birbaşa istəklə başlamaq əvəzinə əvvəlcə şükür etmək, sonra Peyğəmbərə salavat gətirmək. Bu, ənənəvi duaların demək olar ki, hamısında görünən bir quruluşdur.
Səmimi olmaq. Dua ədəbiyyat müsabiqəsi deyil. Gözəl cümlə qurmağa çalışmaq çox vaxt insanı öz halından uzaqlaşdırır. Öz dilinizdə, öz sadə sözlərinizlə demək tamamilə yetərlidir.
Əmin olmaq. "Bəlkə verər" tərəddüdü ilə deyil, güvənlə istəmək. Bu, nəticəyə deyil, müraciət etdiyiniz tərəfə olan güvəndir.
Israrlı olmaq. Bir dəfə deyib dayanmaq deyil. Ənənədə təkrar-təkrar istəmək bəyənilən bir haldır; təkrar yorğunluq əlaməti deyil, ehtiyacın etirafıdır.
Tələsməmək. Ən çox pozulan qaydadır. "İstədim, vermədi" deyib dayanmaq duanın öz məntiqinə ziddir.
Zərərli və ya kimsəyə ziyan verən şey istəməmək. Qəzəb anında edilən qarğışlar bu qapıya girir və sonradan çox vaxt peşmanlıq yaradır.
Halal ilə diqqətli olmaq. Ənənəvi izahlarda qazancın halallığı ilə duanın qəbulu arasında bağ qurulur.
Ürəkdə hazır olmaq. Dil dua edib zehnin başqa yerdə olması duanı ləğv etmir, amma onun insana təsirini kəsir.

Bu siyahını əzbərləmək lazım deyil. İki-üçünü tutsanız, qalanı zamanla öz-özünə gəlir.

Əllərin qaldırılması və bitirilməsi

Praktik detallar barədə də sual çox olur: əlləri necə tutmaq, üzə çəkmək lazımdırmı, hansı sözlə bitirmək.

Ümumi tətbiq belədir ki, əllər sinə səviyyəsində, ovuclar yuxarı açılır və duanın sonunda "amin" deyilir. Duadan sonra əlləri üzə çəkmək məsələsində isə fərqli yanaşmalar var — bir qisim alimlər bunu müstəhəb sayır, bir qismi isə zəruri görmür. Bu, mübahisəyə çevriləcək bir mövzu deyil; hər iki tətbiq geniş yayılıb.

Konkret vəziyyətinizlə bağlı tərəddüdünüz varsa, etibar etdiyiniz din alimi ilə məsləhətləşin. Biz məhsul istehsalçısıyıq, fətva mərcii deyilik.

"Cavab gəlmir" məsələsi

İndi yazının əvvəlindəki cümləyə qayıdaq.

Ənənəvi izahlarda duanın cavabı üç formada təsvir olunur:

İstənilən şey verilir.
İstənilən şey verilmir, əvəzində daha uyğun bir şey verilir.
Cavab təxirə salınır — bəzən uzun müddətə.

Bu üç variantın hər üçü cavabdır. İnsan isə çox vaxt yalnız birincisini cavab sayır.

Bir də praktik həqiqət var: istədiyimiz şeyin bizim üçün nə demək olduğunu həmişə bilmirik. Uzaqdan çox arzuladığımız bir iş, bir münasibət, bir yer — yaxınlaşanda tamamilə başqa çıxa bilər. Duanın "gec" gəlməsi bəzən sadəcə bunun görünməsi üçün lazım olan vaxtdır.

Dua edən adam nəticəni idarə etmir; münasibəti diri saxlayır. Nəticəni idarə etmək onsuz da heç vaxt bizim işimiz olmayıb.

Yayılmış səhvlər

Duanı yalnız fəlakət anına saxlamaq. Rahat vaxtda unudulub yalnız çətinlikdə xatırlanan bir vərdiş zəif olur.
Şərt qoymaq. "Bunu versən, mən də bunu edərəm" tərzi dua müraciəti alverə çevirir.
Başqasının duasına arxalanmaq. Böyüklərdən dua istəmək gözəldir, amma öz duanızı onunla əvəz etmək fərqli məsələdir.
Yalnız əzbər mətnlə kifayətlənmək. Ənənəvi dualar dəyərlidir, lakin öz sözlərinizi tamamilə kənara qoymaq duanı formaya çevirir.
Cavabı özünüz təyin etmək. Duanın necə yerinə yetiriləcəyini əvvəlcədən çərçivəyə salmaq adətən məyusluqla bitir.

Nə vaxt dua etmək

Duanın vaxtı yoxdur, amma bəzi anlar praktik olaraq daha əlverişlidir:

Səcdədə. Bədənin ən aşağı nöqtəsi, zehnin ən sakit anı.
Namazdan sonra. Səccadə hələ açıqdır, hal hələ dağılmayıb. Bu barədə namazdan sonra oxunan zikrlər yazımıza baxa bilərsiniz.
Gecənin son hissəsində. Ənənədə xüsusi olaraq vurğulanan vaxtdır.
Yağış yağanda, səfərdə, xəstəlik zamanı. Rəvayətlərdə bu hallara xüsusi diqqət çəkildiyi bildirilir.
Adi gündəlik anlarda. Yolda, mətbəxdə, işdə. Ən az sayılan, amma ən çox təkrarlanan variant budur.

İstiğfarla dua arasındakı əlaqə də burada özünü göstərir — ənənəvi tərtiblərin əksəriyyəti bağışlanma diləməklə başlayıb istəklə davam edir. İstiğfarın mənası yazısında bu mövzunu ayrıca açmışıq.

Hansı dildə dua etmək

Bu sual xüsusilə gənclərdə tez-tez yaranır: ərəbcə bilmirəm, deməli duam əskikdirmi?

Xeyr. Namazın içindəki qiraət ayrı məsələdir, namazdan sonrakı və gündəlik dua isə insanın öz dilində edilə bilər. Öz dilinizdə deyilən bir cümlə, mənasını bilmədiyiniz uzun bir mətndən daha canlıdır.

Praktik yanaşma ikisini birləşdirməkdir: ənənəvi mətnlərdən bir-ikisini əzbərləyin, sonra öz sözlərinizlə davam edin. Beləcə həm ənənə ilə əlaqə qalır, həm də dua sizin öz halınıza uyğunlaşır.

Dua və tədbir

Ənənədə tez-tez xatırladılan bir tarazlıq var: dua etmək səbəbləri kənara qoymaq demək deyil.

İmtahana hazırlaşmadan uğur diləmək, həkimə getmədən şəfa istəmək, iş axtarmadan ruzi gözləmək — bunlar duanın yerinə keçmir. Ənənəvi izahlarda dua tədbirin əvəzi kimi deyil, tədbirin yanında duran şey kimi təsvir olunur.

Bunun tərsi də doğrudur: hər şeyi yalnız öz planına bağlayan adam ilk maneədə çətinlik yaşayır. Sağlam mövqe ortadadır — əlindən gələni etmək, nəticəni isə əlində saxlamağa çalışmamaq.

Başqası üçün dua etmək

Bu, ən az edilən və ən çox tövsiyə edilən növdür.

Arxada, xəbərsiz halda başqası üçün edilən duanın ayrıca bir dəyəri olduğu ənənədə tez-tez xatırladılır. Bunun bir də görünən tərəfi var: kiminsə xeyrini istəyən adam ona qarşı daxilindəki kini yumşaldır. Küsdüyünüz adam üçün bir həftə dua etməyi sınayın — münasibətin necə dəyişdiyini görəcəksiniz.

Uşağa keçirmək

Uşağa dua öyrətməyin ən zəif yolu onu oturdub mətn əzbərlətməkdir. Ən güclü yolu isə səsli dua etməkdir: yeməkdən əvvəl, yola çıxanda, yatmazdan əvvəl.

Uşaq mətni yaddaşına yox, anına bağlayır. Sonra o an gələndə söz özü gəlir. Bu barədə uşağa dua öyrətmək yazımızda daha ətraflı yazmışıq.

Yekun

Duanın ədəbi mürəkkəb bir protokol deyil. Onu bir cümləyə yığmaq olar: hörmətlə başla, səmimi istə, tələsmə.

Qalan hər şey — əllərin mövqeyi, sözlərin seçimi, uzunluğu — bunun ətrafındakı detaldır. Ən vacib hissəsi isə davamlılıqdır, çünki dua nəticə gözləyən bir əməliyyat deyil, açıq saxlanan bir xəttdir.