Namazdan sonra oxunan zikrlər

Salam verirsiniz, sağa-sola baxırsınız və eyni anda əliniz artıq telefona uzanır. Səccadə hələ açıqdır, siz artıq bildirişlərin içindəsiniz. Namazın yaratdığı sakitlik təxminən on saniyə yaşayır.

Bu, bugünkü namaz vərdişinin ən çox itirilən hissəsidir. Namazın özü qorunub saxlanılıb, amma ondan sonrakı kiçik pəncərə tamamilə itib.

Halbuki ənənədə həmin pəncərənin öz adı və öz məzmunu var: namazdan sonrakı zikrlər.

Niyə məhz namazdan sonra

Üç sadə səbəb var və hər üçü praktikdir.

Yer hazırdır. Səccadə açıqdır, üzünüz qibləyədir, dəstəmazınız var. Ayrıca hazırlıq tələb olunmur.

Vaxt hazırdır. Beş dəfə təkrarlanan sabit bir nöqtədir. Yeni vərdişi mövcud vərdişin arxasına bağlamaq onu yaddan çıxarmağın qarşısını alır.

Hal hazırdır. Namazın sonundakı sakitlik hələ tam dağılmayıb. Zikr o sakitliyi bir neçə dəqiqə uzadır.

Beləliklə bu zikrlər əlavə bir yük deyil — artıq mövcud olan bir anın nə ilə dolduğunu dəyişməkdir.

Ənənəvi tərtib

Fərqli dua kitabçalarında ardıcıllıq bir az fərqlənə bilər, amma ümumi quruluş belədir:

Qısa istiğfar. Namazın qüsurları üçün bağışlanma diləmək. İstiğfarın mənası barədə ayrıca yazımız var.
Salam və sülh ifadələri. Allahın "Səlam" adına müraciət edən qısa bir dua.
Ayətəl-kürsü. Bir çox məcmuədə namazdan sonrakı hissənin əsas mətni kimi verilir.
Təsbihat. "Sübhanallah", "əlhəmdülillah", "Allahu əkbər" ifadələrinin müəyyən sayda təkrarı.
Tövhid cümləsi. Təsbihatın sonunda oxunan yekun ifadə.
Şəxsi dua. Öz dilinizdə, öz sözlərinizlə.

Burada dəqiq sayları və mətnlərin tam variantını yazmıram — çünki fərqli mənbələr fərqli tərtiblər verir və mətni yarımçıq vermək faydadan çox qarışıqlıq yaradır.

Doğru yol budur: etibarlı bir dua kitabçası götürün. Azərbaycanda Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin və tanınmış nəşriyyatların buraxdığı, ərəbcə mətn ilə birlikdə transkripsiya və tərcümə verən kiçik kitabçalar mövcuddur. Bir dəfə alıb səccadənin yanında saxlamaq ən sadə həlldir.

Konkret vəziyyətinizlə bağlı tərəddüdünüz varsa, etibar etdiyiniz din alimi ilə məsləhətləşin. Biz məhsul istehsalçısıyıq, fətva mərcii deyilik.

Fərz və sünnə arasında

Praktikada tez-tez qarşıya çıxan bir sual var: fərzdən sonra dərhal zikrə başlamaq, yoxsa əvvəlcə sünnəni qılmaq?

Ümumi yanaşma belədir ki, arxasınca sünnəsi olan namazlarda qısa zikrlər fərzin ardınca edilir, əsas zikr və dua isə sünnə tamamlandıqdan sonraya saxlanılır. Bu mövzuda məzhəblər arasında və hətta eyni məzhəb daxilində fərqli tətbiqlər var; hansı ardıcıllığın seçilməsi ciddi bir mübahisə mövzusu deyil.

Sübh və əsr kimi arxasınca sünnəsi olmayan namazlarda isə məsələ öz-özünə sadələşir — zikr birbaşa salamdan sonra başlayır.

Hansı namazda nə qədər vaxt olur

Gerçək həyatda hər namazdan sonra eyni miqdarda vaxt qalmır. Realist plan qurmaq üçün belə bir bölgü işləyir:

Namaz	Adətən mövcud olan vaxt	Praktik təklif
Sübh	Geniş, ev sakitdir	Tam tərtib + səhər zikrləri
Zöhr	Dar, iş saatıdır	Qısa istiğfar və təsbihat
Əsr	Orta	Təsbihat + axşam zikrlərinin başlanğıcı
Məğrib	Dar, ev qaynayır	Qısa variant, dua ilə
İşa	Geniş, gün bitib	Tam tərtib, tələsmədən

Bu cədvəlin məqsədi bir standart tətbiq etmək deyil. Sadəcə onu göstərir ki, hər namazdan sonra eyni uzunluqda oturmağa çalışmaq real deyil və bu, adətən vərdişin tamam dayanması ilə nəticələnir.

Sayı doldurmaq və hüzur

Namazdan sonrakı zikrlərdə ən tez-tez rast gəlinən problem sürətdir. Barmaqlar işləyir, dodaqlar tərpənir, zehin isə artıq mətbəxdədir.

Bir neçə şey kömək edir:

Sayı azaldın, tempi yavaşladın. Az sayda, amma ağır oxunan zikr uzunmüddətdə daha çox qalır.
Ara-sıra dayanıb mənasını xatırlayın. Bir cümləni bilərəkdən yavaş demək bütün seriyanın tonunu dəyişir.
Telefonu görüş sahəsindən çıxarın. Sayğac üçün telefondan istifadə edirsinizsə, bildirişləri bağlayın.
Sonda öz dilinizdə danışın. Ərəbcə mətnlərdən sonra bir-iki cümlə də olsa öz sözlərinizlə dua etmək bütün prosesi canlandırır.

Səhər və axşam vaxtlarına bağlanan daha geniş zikr məcmuələri barədə ayrıca yazımıza baxa bilərsiniz — onların bir hissəsi elə namazdan sonrakı bu pəncərəyə oturur.

Camaatla qılınanda

Məsciddə vəziyyət bir az fərqlidir və bu, çox adamı çaşdırır.

Bəzi məscidlərdə imam salamdan sonra ucadan zikr edir və camaat onunla birlikdə davam edir. Bəzilərində isə hər kəs öz-özünə, səssiz oxuyur. Hər iki tətbiq geniş yayılıb və bunlardan birini "yeganə doğru" elan etmək düzgün olmazdı — yerli adət və məzhəb tətbiqi burada rol oynayır.

Praktik məsləhət: getdiyiniz məscidin qaydasına uyğunlaşın. Ucadan zikr edilirsə, qoşulun; səssiz oxunursa, siz də səssiz oxuyun. Camaatın ritmindən kənara çıxmaq həm özünüzü, həm ətrafı yayındırır.

Bir də sıradan çıxmaq məsələsi var. Zikri bitirmədən qalxmaq lazım gəlirsə — işə tələsirsiniz, uşaq gözləyir — bunda heç bir problem yoxdur. Sakitcə qalxıb getmək kifayətdir.

Vərdişi qorumağın kiçik üsulları

Bu zikrlər ən çox "başlanıb dayandırılan" ibadətlərdəndir. Onu yerində saxlayan bir neçə xırda şey:

Kitabçanı səccadənin yanında saxlayın. Başqa otaqda olan kitabça istifadə edilmir.
Telefonu namaz yerindən uzaqda qoyun. Salamdan sonra əlin ona uzanması refleksdir; cihaz orada olmasa refleks işləmir.
Ən qısa variantı əvvəlcədən müəyyən edin. Tələsdiyiniz gün "vaxt yoxdur" deyib tamamilə buraxmaq əvəzinə otuz saniyəlik bir minimum saxlayın.
Bir namazı əsas seçin. Beş vaxtın hamısını eyni anda hədəfləməkdənsə, yalnız sübh və ya işadan sonrakı zikri sabitləşdirin. Digərləri arxasınca gəlir.

Oturmaq çətindirsə

Burada tez-tez unudulan bir maneə var.

Namazdan sonra əlavə üç-beş dəqiqə oturmaq gənc adam üçün sadədir. Diz ağrısı olan və ya yaşlı bir insan üçün isə tamam başqa məsələdir. Səcdədən sonra dizlər onsuz da ağrıyır, sərt döşəmədə oturmaq bu ağrını artırır və nəticədə adam zikri qısaldıb qalxır. Niyyət var, amma bədən icazə vermir.

Praktik həllər:

Oturuş mövqeyini dəyişin — diz üstə oturmaq məcburi deyil, rahat oturmaq olar.
Arxaya divar və ya balış dayağı qoyun.
Diz altındakı səthi qalınlaşdırın. Bizim ortopedik modellərdə süngər məhz diz və səcdə hissəsində sıxlaşdırılıb; fərqləri məhsullar səhifəsində görə bilərsiniz.
Lap çətindirsə, stulda oturaraq zikr edin — bu, zikrin dəyərinə təsir etmir.

Ağrı davamlıdırsa, gecə istirahətdə də keçmirsə və ya oynaq şişirsə, bu artıq səth məsələsi deyil; həkim müayinəsi lazımdır.

Kiçik başlamaq

Əgər bu vərdiş sizdə ümumiyyətlə yoxdursa, tam tərtibdən başlamayın. İki gün gedər, üçüncü gün dayanar.

Belə başlayın: hər namazdan sonra səccadədən dərhal qalxmayın. Bir dəqiqə oturun, üç dəfə istiğfar edin, bir cümlə dua edin. Vəssalam.

Bir həftədən sonra təsbihatı əlavə edin. Bir aydan sonra Ayətəl-kürsünü. Üç aydan sonra artıq özünüz nəyin çatmadığını hiss edəcəksiniz.

Yekun

Namazdan sonrakı zikrlər ayrıca bir ibadət yükü deyil — namazın son nöqtəsini bir az geri çəkməkdir.

Ən böyük düşməni tələskənlikdir. Səccadədən qalxmamaq üçün lazım olan iradə isə çox kiçikdir: bir dəqiqə. Gündə beş dəfə təkrarlanan bir dəqiqə isə zamanla heç də kiçik olmur.