Dini suallar
Namazda əl bağlamaq: məzhəblər arasındakı fərq
Namazda əllər niyə kimdə bağlı, kimdə yanda olur? Qəbz və irsal yanaşmaları, məzhəblər arasındakı fərqlər və camaat namazında praktik davranış.
Bir məsciddə ilk dəfə namaza duran adam sağına baxır: yanındakı əllərini sinəsinin üzərində birləşdirib. Soluna baxır: o biri adamın əlləri yanlarda, sərbəst dayanıb. Üçüncüsünün əlləri göbəyinin altındadır.
Üç nəfər eyni səfdə, eyni namazda, üç fərqli duruşda. Yeni başlayan biri üçün bu mənzərə çaşdırıcıdır: "Bunlardan hansı düzgündür?"
Cavab bir az gözlənilməzdir: hər üçünün öz əsası var və bu fərq əsrlərdir yan-yana yaşayır. Gəlin sakit şəkildə baxaq — kim necə edir və niyə.
İki əsas yanaşma
Namazın qiyam hissəsində, yəni ayaq üstə duruş zamanı əllərin vəziyyəti üçün iki ümumi forma var:
Qəbz — əllərin bədənin önündə birləşdirilməsi. Adətən sağ əl sol əlin üzərinə qoyulur.
İrsal — əllərin sərbəst şəkildə yanlarda buraxılması.
Hər iki forma müxtəlif rəvayətlərə istinad edilərək müdafiə olunur. Fərq, həmin rəvayətlərin necə dəyərləndirilməsindən və hansının davamlı tətbiq kimi qəbul edildiyindən yaranır. Yəni söhbət "kiminsə bilməməsindən" getmir — bu, əsrlər boyu araşdırılmış və hər tərəfin öz dəlilini ortaya qoyduğu bir fərqdir.
Məzhəblərə görə mənzərə
| Yanaşma | Əllərin ümumi mövqeyi |
|---|---|
| Hənəfi | Qəbz; kişilərdə göbəkdən aşağıda, qadınlarda sinə üzərində |
| Şafei | Qəbz; göbəklə sinə arasında, bir qədər sola meyilli |
| Hənbəli | Qəbz; göbək nahiyəsində və ya ondan aşağıda |
| Maliki | Məşhur rəyə görə irsal — əllər yanlarda; qəbz də bir çox alim tərəfindən caiz sayılır |
| Cəfəri | İrsal; əllər yanlarda, budların üzərində sərbəst |
Cədvəl ümumi çərçivəni verir. Hər məzhəbin öz daxilində də incə fərqlər və müxtəlif rəylər var — məsələn, əlin dəqiq nöqtəsi, barmaqların bir-birini tutub-tutmaması kimi məsələlərdə.
Yuxarıdakı izah ümumi bir mənzərədir; təfərrüat məzhəbə və hətta eyni məzhəb daxilindəki fərqli rəylərə görə dəyişir. Konkret vəziyyətinizlə bağlı tərəddüdünüz varsa, etibar etdiyiniz din alimi ilə məsləhətləşin. Biz məhsul istehsalçısıyıq, fətva mərcii deyilik.
Bu fərq nə dərəcədə önəmlidir
Burada bir nisbət hissi lazımdır.
Əllərin vəziyyəti namazın rüknü — yəni onsuz namazın olmadığı əsas hissəsi — deyil. Namazın rükn sayılan hissələri qiyam, qiraət, rüku, səcdə kimi hərəkətlərdir. Əllərin harada durması isə duruşun formasına aid bir məsələdir.
Bu o deməkdir ki, bir insan öz məzhəbinə uyğun olmayan formada dayanıbsa, namazı "olmamış" hesab edilmir. Fərq ədəb və tətbiq səviyyəsindədir.
Ona görə də bu mövzu heç vaxt mübahisə predmeti olmamalıdır. Yanınızda başqa cür dayanan adama irad tutmaq, sual verməkdən daha çox zərər verir.
Camaat namazında nə etməli
Praktik sual budur: fərqli məzhəbdən olan imamın arxasında necə dayanmalı?
Ümumi qəbul edilən yanaşma sadədir: hər kəs öz məzhəbinə uyğun dayanır. İmamın forması səfdəki hər kəsi öz tətbiqindən çıxarmır. Səfin nizamı ayaqların düzülüşü və çiyinlərin bir xətdə olması ilə qurulur, əllərin mövqeyi ilə yox.
Bir neçə praktik qeyd:
- Yeni bir məsciddə fərqli mənzərə görsəniz, təəccüblənməyin. Azərbaycanda bir səfdə bir neçə fərqli tətbiqin yan-yana olması adi haldır.
- Uşağınıza izah edin. Uşaq fərqi görüb sual verəndə "onlar səhv edir" demək əvəzinə "fərqli məzhəblər var, hər birinin öz qaydası var" demək daha doğrudur.
- Səfdə yer məsələsinə diqqət edin. Səf tutmaqla bağlı praktik qaydaları camaatla namaz və səf tutmaq yazısında topladıq.
Məzhəbi dəyişəndə və ya yeni öyrənəndə
Bəzi insanlar bir müddət bir formada qılır, sonra öz məzhəbinin fərqli olduğunu öyrənir. Burada iki sual yaranır: keçmiş namazlar nə olur, indi necə davranmalı?
Ümumi olaraq keçmişdə səmimi niyyətlə qılınmış namazlar üçün narahat olmağa əsas görülmür — bu, bilməmək halıdır və dində bilməmək ağır qiymətləndirilmir. İndiki tətbiqi isə tədricən öz məzhəbinizə uyğunlaşdırmaq kifayətdir.
Vərdişi dəyişmək bir neçə həftə çəkə bilər. İlk günlər əl avtomatik olaraq köhnə mövqeyə gedir; bu, tamamilə normaldır və zamanla keçir.
Praktik və fiziki tərəf
Bu mövzunun az danışılan bir tərəfi var: əllərin vəziyyəti bədən rahatlığına da təsir edir. Xüsusən uzun qiyamlarda — teravihdə, gecə namazlarında, uzun surə oxunan namazlarda.
Çiyinləri qaldırmayın. Əl bağlayan çox adam qollarını yuxarı dartır və çiyinləri qulaqlara yaxınlaşır. Bu, on-on beş dəqiqədən sonra boyunda gərginlik yaradır. Çiyinlər aşağı, sərbəst olmalıdır.
Qolları bədənə sıxmayın. Dirsəklərin yanlara bir az boşluq buraxması nəfəs almağı asanlaşdırır.
Əlləri sıxıb tutmayın. Barmaqları güclə sıxmaq gərginliyi bilək və çiyinlərə ötürür. Duruş sabit olmalıdır, gərgin yox.
İrsal edənlər üçün. Əllər yanlarda buraxılanda da onları tam sərbəst saxlamaq lazımdır; bədənə yapışdırılmış gərgin qollar eyni yorğunluğu yaradır.
Səcdə zamanı əllərin və barmaqların vəziyyəti isə ayrıca mövzudur; ona səcdədə əl və barmaqlar yazısında baxmışıq.
Namazın digər hissələrində əllər
Bu mövzuda çaşqınlıq bəzən ondan yaranır ki, insan "əl bağlamaq" məsələsini bütün namaza aid edir. Halbuki söhbət yalnız qiyamdan gedir.
Namazın digər hissələrində əllərin vəziyyəti bütün məzhəblərdə oxşardır və mübahisə mövzusu deyil:
- Rükuda əllər dizlərin üzərinə qoyulur, barmaqlar dizi əhatə edir.
- Səcdədə ovuclar yerə qoyulur, təxminən çiyin və ya qulaq bərabərində.
- Oturuşda əllər budların üzərində olur.
Yəni fərq namazın yalnız bir mövqeyinə aiddir. Bunu bilmək məsələni öz ölçüsündə görməyə kömək edir.
Qiyamdan sonra rükuya gedərkən qaldırılan əl hərəkəti (rəfül-yədeyn) və onun hansı keçidlərdə edilməsi isə ayrıca bir fərq nöqtəsidir və o da eyni məntiqlə — hər məzhəbin öz tətbiqi ilə — həll olunur.
Uşağa öyrədərkən
Uşaq forma öyrənərkən ən çox təqlid edir. Ona görə də ən sadə yol izahat vermək yox, yanınızda dayanmasına imkan verməkdir.
İki praktik qeyd. Birincisi, uşağa əlin dəqiq nöqtəsini uzun-uzadı izah etməyin — kiçik yaşda bu, yadda qalmır və yorur. İkincisi, uşaq başqa bir yerdə fərqli duruş görüb sual verəndə cavab hazır olsun: "Fərqli məzhəblər var, hər birinin öz qaydası var." Bu bir cümlə uşağa təkcə namazı yox, fərqə hörməti də öyrədir.
Xüşu ilə əlaqəsi
Bir məqamı da qeyd etmək istəyirik. Bəzi insanlar namazın böyük hissəsini "əlim düzgün yerdədirmi?" sualı ilə keçirir. Bu, forma dəqiqliyi kimi görünür, əslində isə diqqəti dağıdan bir şeyə çevrilir.
Doğru yanaşma belədir: formanı bir dəfə düzgün öyrənin, sonra ona qayıtmağı dayandırın. Bədən bir neçə həftədə vərdişi mənimsəyir və artıq düşünməyə ehtiyac qalmır. Qalan diqqəti oxunan sözlərə vermək daha faydalıdır.
Namazın ümumi strukturunu — hansı hissənin nə vaxt gəldiyini — təkrar gözdən keçirmək istəsəniz, namaz necə qılınır yazısı ümumi çərçivəni sadə dildə verir.
Yekun
Namazda əl bağlamaq mövzusundakı fərq bir səhv deyil, uzun bir elmi ənənənin təbii nəticəsidir. Hənəfi, Şafei, Hənbəli məzhəblərində əllər önündə birləşdirilir; Maliki məzhəbinin məşhur rəyində və Cəfəri məzhəbində isə yanlarda buraxılır.
Sizin işiniz sadədir: öz məzhəbinizin qaydasını bir dəfə dəqiq öyrənin, ona sakitcə əməl edin və yanınızda fərqli dayanan adama hörmətlə baxın. Səfin gözəlliyi məhz bundadır.
