Diz oynağı necə işləyir? Sadə izah

Yerdə oturmusunuz. Ayağa qalxmaq istəyəndə diz bir "çırt" səsi çıxarır və ilk bir-iki addımda özünü qəribə hiss edirsiniz. Bir neçə saniyədən sonra hər şey normala qayıdır.

Bu, çoxumuza tanış olan bir andır. Amma dizin içində həmin an nə baş verdiyini az adam təsəvvür edir.

Dizi başa düşmək əslində faydalıdır: nəyin onu yorduğunu, nəyin rahatladığını və nə vaxt narahat olmaq lazım olduğunu bilirsiniz. Aşağıda bu oynağı mümkün qədər sadə dildə izah edirik — tibb kitabı dili olmadan.

Dizin quruluşu: altı əsas hissə

Diz bədənin ən böyük oynaqlarındandır və göründüyündən qat-qat mürəkkəbdir. Əsas hissələri belədir:

1. Sümüklər. Yuxarıdan bud sümüyü, aşağıdan baldır sümüyü gəlir və bu ikisi bir-birinə söykənir. Ön tərəfdə isə ayrıca bir sümük var — diz qapağı. Diz qapağı sərbəst durmur; bud əzələsinin vətərinin içində yerləşir və hərəkət zamanı bud sümüyünün üzərində sürüşür.

2. Qığırdaq. Sümüklərin bir-birinə toxunan uclarını hamar, ağımtıl bir təbəqə örtür. Bunun işi sürtünməni minimuma endirməkdir — sağlam qığırdağın üzəri buzdan da hamardır.

3. Menisklər. Bud və baldır sümüyünün arasında iki ədəd C formalı qığırdaq yastıq var. Bunlar amortizator rolunu oynayır: hoppananda, yeriyəndə və ya çökəndə yaranan yükü udur və oynağın hər tərəfinə bərabər paylayır.

4. Bağlar. Oynağın içində və kənarında güclü liflər var — ön və arxa çarpaz bağlar, yan bağlar. Onların vəzifəsi dizin sabit qalmasını, yəni yanlara və qabağa-arxaya lazımsız yerə sürüşməməsini təmin etməkdir.

5. Oynaq mayesi. Diz nazik bir kapsulun içindədir və bu kapsulun daxilində yağlayıcı bir maye olur. Sürtkü rolunu oynayır və hərəkət zamanı qığırdağın qidalanmasına kömək edir.

6. Bursalar. Bunlar dizin ətrafında yerləşən kiçik, maye ilə dolu kisəciklərdir. Dəri, vətər və sümüyün bir-birinin üzərində rahat sürüşməsi üçündür. Diz qapağının düz qarşısında da belə bir kisəcik var — bu detal az sonra vacib olacaq.

Diz necə hərəkət edir

Diz çox vaxt "menteşə" kimi təsvir olunur — açılır və bağlanır. Bu, təxmini doğrudur, amma tam deyil.

Əslində diz bükülüb açılarkən eyni zamanda çox az miqdarda fırlanır da. Yəni hərəkət düz bir xətt üzrə deyil, sürüşmə və dönmənin qarışığıdır.

Hərəkəti idarə edən əsas qüvvə isə əzələlərdir:

• Bud əzələsi (ön tərəf) dizi açır — ayağa qalxanda, pilləkən çıxanda işləyir.
• Bud arxası əzələləri dizi bükür.
• Baldır və omba əzələləri də dolayısı ilə dizin sabitliyinə töhfə verir.

Buradan çox praktik bir nəticə çıxır: güclü bud əzələsi dizin üzərindəki yükün bir hissəsini götürür. Ona görə də diz sağlamlığı söhbətində əzələ məsələsi həmişə gündəmə gəlir.

Diz üstə çökəndə nə baş verir

İndi əvvəldə qeyd etdiyimiz detala qayıdaq.

Diz üstə oturanda oynağın ön hissəsi — diz qapağı və onun qarşısındakı o kiçik maye kisəciyi — birbaşa yerə söykənir. Bu nahiyədə əzələ və ya yağ qatı demək olar ki, yoxdur; dərinin altında dərhal sümük gəlir.

Yəni bədən çəkisi kiçik bir sahəyə, üstəlik yumşaq bir örtük olmadan düşür.

Burada üç şey eyni anda olur:

1. Təzyiq artır. Ağırlıq iki kiçik nöqtədə cəmləşir.
2. Qan dövranı məhdudlaşır. Uzun müddət eyni vəziyyətdə qalanda ayaqda keyimə və "iynə batması" hissi buna görə yaranır.
3. Diz maksimum bükülü vəziyyətdə qalır. Bu, oynağın ən çox gərginlik yaşadığı mövqelərdən biridir.

Sərt döşəmə — laminat, parket, kafel — bu təsiri gücləndirir, çünki səth yükü heç cür udmur. Nazik xalça və ya adi səccadə isə çox az fərq yaradır.

Səthin altına yumşaq, amma dayanıqlı bir qat qoyulanda isə vəziyyət dəyişir: təzyiq daha geniş sahəyə yayılır və dizin ön hissəsinə düşən nöqtəvi yük azalır. Ortopedik səccadələrdə diz nahiyəsinin qalınlaşdırılmasının səbəbi məhz budur. Bu, ağrını müalicə etmir — sadəcə həmin nahiyəyə düşən təzyiqi azaldır.

Yaş və istifadə dizə necə təsir edir

Diz ömür boyu işləyən bir mexanizmdir və illər keçdikcə bəzi dəyişikliklər təbii sayılır:

• Qığırdaq nazikləşə bilər və hamarlığını qismən itirir.
• Oynaq mayesinin xüsusiyyətləri dəyişir.
• Bağlar bir qədər elastikliyini itirir.
• Əzələ kütləsi azalır — bu, ən çox nəzərə alınmayan amildir.

Bunlar hamıda eyni sürətlə baş vermir. Fiziki aktivlik, çəki, keçirilmiş zədələr və gündəlik vərdişlər burada ciddi rol oynayır.

Diqqət ediləsi bir məqam var: bu dəyişikliklər ağrının qaçılmaz olması demək deyil. Eyni yaşda olan iki nəfərdən biri heç bir şikayət hiss etməyə, digəri isə gündəlik həyatda çətinlik çəkə bilər. Fərqi yaradan çox vaxt oynağın özü yox, onun ətrafındakı əzələ və gündəlik yüklərin xarakteri olur.

Dizə gündəlik həyatda kömək edən vərdişlər

Mürəkkəb bir şey lazım deyil. Bir neçə sadə şey real fərq yaradır:

• Eyni vəziyyətdə uzun qalmamaq. İstər stulda, istər yerdə — mövqeyi arabir dəyişmək dizə nəfəs verir.
• Yavaş qalxmaq. Diz üstündən qəfil, əl dəstəyi olmadan qalxmaq oynağa qəfil yük salır.
• Hərəkət etmək. Qığırdaq hərəkətdən faydalanır; tam hərəkətsizlik ona kömək etmir.
• Bud əzələsini saxlamaq. Yüngül gündəlik yeriş belə fayda verir.
• Çəkiyə diqqət etmək. Hər əlavə kiloqram dizin üzərindəki yükü artırır.
• Sərt səthdən qorunmaq. Uzun müddət diz üstə qalmalı olduğunuz hallarda — namazda, ev işlərində, təmirdə — altına yumşaq bir qat qoymaq sadə, amma təsirli tədbirdir.

Namaz zamanı dizə düşən yük və onu azaltmağın yolları haqqında bloqumuzda ayrıca yazılar var.

Nə vaxt həkimə müraciət etmək lazımdır

Burada dürüst olmaq lazımdır: bu yazı ümumi məlumat üçündür, diaqnoz və ya müalicə məsləhəti deyil.

Aşağıdakı hallarda mütləq mütəxəssisə müraciət edin:

• Diz şişibsə və ya toxunanda isti gəlirsə
• Hərəkət zamanı "kilitlənmə", boşalma və ya tam açıla bilməmə varsa
• Ağrı istirahət vaxtı və ya gecə də davam edirsə
• Zədə, düşmə və ya burxulmadan sonra ağrı başlayıbsa
• Ağrı bir neçə həftədir keçmirsə və gündəlik həyatı çətinləşdirirsə

Bu siyahıdakı hallar yumşaq səthlə həll olunan şeylər deyil. Rahatlıq tədbirləri həkim müayinəsinin əvəzi deyil — onun yanında gedir.

Yekun

Diz sadəcə "açılıb-bağlanan bir menteşə" deyil: sümük, qığırdaq, menisk, bağ, maye və əzələlərin birgə işlədiyi incə bir sistemdir. Onu ən çox yoran şeylər isə adətən böyük hadisələr yox, gündəlik təkrarlanan kiçik yüklərdir — sərt döşəmə, uzun müddət eyni vəziyyət, qəfil qalxma.

Bu kiçik yüklərin bir hissəsini azaltmaq mümkündür. Namaz zamanı dizə düşən təzyiqi necə azaltdığımızı məhsullar səhifəsində görə, digər sualların cavabını isə suallar bölməsində tapa bilərsiniz.