Salavat gətirməyin fəziləti

Məclisdə söhbət gedir, danışan Peyğəmbərin adını çəkir və otaqdakılar demək olar ki, eyni anda nəsə deyir. Yanınızda oturan gənc yavaşca soruşur: "Hamı nə dedi? Mən də deməli idim?"

Bu sual utanılası deyil. Salavat gündəlik dildə elə tez-tez və elə avtomatik səslənir ki, onun mənasını ayrıca soruşmaq çox vaxt kiminsə ağlına gəlmir. Aşağıda sözün nə demək olduğunu, hansı formalarda işləndiyini və onu gündəlik həyatın içinə necə yerləşdirməyin mümkün olduğunu mümkün qədər sadə dildə toplamağa çalışdıq.

Sözün mənası

"Salavat" ərəbcə "salat" sözünün cəm formasıdır. Kökün lüğəvi mənası kiməsə tərəf yönəlmək, ona yaxın olmaq, onun üçün dua etməkdir.

Maraqlı tərəfi budur ki, eyni söz üç fərqli tərəfə aid işlənəndə bir az fərqli məna daşıyır:

Allaha aid olanda — rəhmət etmək, ucaltmaq
Mələklərə aid olanda — dua etmək, bağışlanma diləmək
İnsana aid olanda — hörmət, bağlılıq və dua ifadəsi

Bu ayrım vacibdir, çünki insanlar bəzən salavatı "Peyğəmbərə kömək etmək" kimi başa düşür və sonra "onun mənim duama nə ehtiyacı var?" sualına ilişib qalır. Ənənəvi izah isə başqa istiqamətdədir: salavat gətirən adam davam edən bir xatırlanmaya qoşulur və bu qoşulmanın faydası əsasən deyənin özünə qayıdır.

Hansı formalarda deyilir

Ən qısa forma adın arxasınca gələn hörmət ifadəsidir — "səlləllahu əleyhi və səlləm". Yazıda çox vaxt qısaldılaraq verilir, danışıqda isə tam səsləndirilir.

Məclislərdə topluca səsləndirilən forma bir az daha uzundur və "Allahummə səlli əla Muhəmməd" ifadəsi ilə başlayır. Bir çox ənənədə bu ifadənin ardınca Peyğəmbərin ailəsi də xatırlanır; bəzi məclislərdə isə qısa variant kifayət sayılır. Bu, mübahisə mövzusu deyil — hər iki forma geniş yayılıb.

Namazın son oturuşunda oxunan salavat isə ayrıca bir mətndir və namazın öz strukturuna daxildir. Namazın ümumi quruluşu barədə namaz necə qılınır yazımızda yazmışdıq. Burada bir şeyi xüsusi qeyd edək: oxunan mətnin dəqiq forması və hansı yerdə nəyin deyildiyi məzhəbə görə fərqlənə bilər, ona görə də bu yazıdakı izah ümumi çərçivədir.

Konkret vəziyyətinizlə bağlı tərəddüdünüz varsa, etibar etdiyiniz din alimi ilə məsləhətləşin. Biz məhsul istehsalçısıyıq, fətva mərcii deyilik.

Tez-tez verilən suallar

Azərbaycan dilində demək olarmı

Ənənəvi formalar ərəbcədir və məclislərdə də adətən elə səslənir. Bununla belə, insanın öz dilində "Ona salam olsun" deməsi də dua sayılır. Ərəbcəsini bilməyən adam susmaq məcburiyyətində deyil — bu, çox adamı narahat edən amma əslində sadə olan bir məsələdir.

Adı hər dəfə eşidəndə demək lazımdırmı

Peyğəmbərin adı çəkiləndə salavat gətirmək güclü bir adətdir. Bunun dərəcəsi — hər dəfə lazımdır, yoxsa məclisdə bir dəfə kifayətdir — alimlər arasında fərqli qiymətləndirilir və bu fərq əsrlərdir mövcuddur. Praktik nəticə isə demək olar ki, hamı üçün eynidir: eşidəndə demək gözəl qarşılanır və heç bir yerdə qınanmır.

Sayı olmalıdırmı

Bəzi insanlar gündə müəyyən sayda salavat gətirməyi vərdiş edir. Bunun özündə pis bir şey yoxdur, amma rəqəmin arxasınca qaçmaq mənanı boşalda bilər. Say saxlamağın üstün və zəif tərəflərinə təsbeh və zikrin yeri yazısında toxunmuşuq.

Dəstəmazsız demək olarmı

Zikr və dua ümumi olaraq dəstəmazsız da deyilə bilər, salavat da bu qismə daxildir. Yolda, iş başında, növbədə gözləyəndə, yatağa uzananda — heç bir hazırlıq tələb etmir. Elə bu xüsusiyyət onu ən əlçatan zikrlərdən birinə çevirir.

Fəziləti barədə nə deyilir

Rəvayətlərdə salavat gətirənə qarşılıq veriləcəyi, duanın qəbuluna yaxınlaşdırdığı və qəlbi yumşaltdığı bildirilir. Biz burada konkret ifadələri sitat kimi vermirik — mənbəni dəqiq göstərmədən sitat gətirmək düzgün deyil, dəqiq göstərmək isə bu yazının işi deyil.

Amma ümumi mənzərə bəllidir: salavat ənənədə ən çox təşviq edilən qısa zikrlərdən biridir. Onun ən böyük praktik üstünlüyü də sadəliyidir. Bir insan Quran oxumağa vaxt tapmaya bilər, uzun nafilə namazlar qıla bilməyə bilər, amma gün ərzində onlarla dəfə salavat gətirə bilər və bunun üçün nə xüsusi yer, nə də xüsusi vaxt lazımdır.

Hansı anlarda gətirilir

Ənənədə salavatın xüsusi olaraq bağlandığı bir neçə an var:

Namazın son oturuşunda — namazın öz tərkibində
Dua etməzdən əvvəl və sonra — duanın əvvəlinə və sonuna salavat qoymaq geniş yayılmış adətdir
Peyğəmbərin adı eşidiləndə — məclisdə, dərsdə, radioda
Cümə günü — cümə ilə salavat arasında güclü bir ənənəvi bağ var
Səhər və axşam zikrlərinin içində — bu barədə səhər və axşam zikrləri yazısına baxa bilərsiniz
Narahat, sıxıntılı anlarda — yuxu qaçanda, gərgin xəbər alanda

Beşinci və altıncı bəndlər çox vaxt gözdən qaçır. Halbuki insanların salavatı ən çox xatırladığı anlar məhz sıxıntılı anlar olur.

Vərdişə necə çevirmək

Salavat elə zikrlərdəndir ki, onu "əlavə iş" kimi planlaşdırmağa ehtiyac yoxdur. Onu artıq mövcud olan bir hərəkətə bağlamaq daha yaxşı işləyir:

Namazdan sonra qalxmazdan əvvəl üç dəfə
Evdən çıxarkən qapını bağlayanda bir dəfə
Maşında oturub açarı çevirəndə
Yatmazdan əvvəl işığı söndürəndə

Bu cür "bağlama nöqtələri" ilə qurulan vərdiş adətən uzun ömürlü olur, çünki sizdən yeni bir vaxt tələb etmir. Mövcud hərəkət artıq oradadır, siz yalnız yanına bir söz əlavə edirsiniz.

Bir də: ilk həftədə çox demək və ikinci həftədə tamam dayanmaq tipik səhvdir. Az götürüb davam etmək həmişə daha çox qazandırır.

Uşaqlar bunu necə mənimsəyir

Uşaqlar salavatı izahdan yox, təkrardan öyrənir. Evdə böyüklər Peyğəmbərin adını çəkəndə salavat gətirirsə, uşaq üç-dörd yaşında bu səsi tanımağa başlayır və bir müddət sonra özü də qoşulur. Heç kim ona "indi de" deməsə belə.

Burada valideynlərə düşən iş sadədir: izahı uşaq soruşanda vermək. "Bu nə deməkdir?" sualı gələndə uzun mühazirə yox, bir cümlə kifayətdir — "Peyğəmbərə salam göndəririk". Uşaq böyüdükcə sual da dərinləşəcək, cavab da genişlənəcək.

Məcburiyyət isə burada da tərs işləyir. Salavatı ev tapşırığı kimi say-say deyilən bir şeyə çevirmək onu uşağın gözündə yükə çevirir. Halbuki əsl məqsəd əksinədir: bunun asan, isti və gündəlik bir şey olduğunu göstərmək.

Diqqət ediləsi iki nüans

Birincisi, mənanı diri saxlamaq. Sürətlə və ard-arda deyilən söz zamanla səsə çevrilir. Ara-sıra dayanıb "indi mən nə dedim" sualını vermək bunun qarşısını alır.

İkincisi, ölçünü qorumaq. Salavat sevgi ifadəsidir; onu başqalarını qınamaq üçün bir vasitəyə çevirmək bu sevginin özünə ziddir. Kimsə məclisdə susubsa, bəlkə də sadəcə bilmir — elə yazının əvvəlindəki gənc kimi.

Yekun

Salavat qısa, asan və heç bir şərt tələb etməyən bir zikrdir. Mənası "yaxın olmaq" kökündən gəlir və elə praktikada da belə işləyir: adamı sevdiyi bir nümunəyə yaxın saxlayır.

Başlamaq üçün böyük plana ehtiyac yoxdur. Gün ərzində bir neçə dəfə, sakit-sakit. Qalanı zamanla özü gəlir.